بە دوای هاوكوفی خـــــۆتــــدا بــــــگەڕێ

 سامان مەلا محەمەد

دەگوترێت كە (ناپلیۆن پۆناپارت) لەسەر پێكهێنانی پرۆسەی هاوسەرگیری بۆچوونی وابووە كە كوڕ، ئەو كچە مارە بكات كە نیوەی تەمەنی خۆی بەهاویشتنە سەری 7 ساڵ یەكسان بێت بەتەمەنی كچەكە، لەكۆمەڵی كوردەواریش واباوە كە لەزۆربەی حالەتەكان تەمەنی كوڕ لەكچ گەورەتر بێت، لەدیمانەیەكی پێشووتری گۆڤاری (سڤیل)یش، سامی فەیلی باسی لەوە دەكرد كە لەناو كوردانی فەیلی ئەگەر تەمەنی پیاو زۆر زیاتر بێت لەتەمەنی كچەكە، ئەوان بەچاوێكی سووك سەیری خانەوادەی كچەكە دەكەن. مامۆستایەكی كۆمەڵناس لەزانكۆی سەلاحەدین، ئەویش پێیوایە كە زۆربەی كێشەكانی خێزانی كوردی بۆ جیاوازی تەمەن دەگەڕێتەوە.
بەڵێن بابەكر، لەكۆلێژی زمان (ئێواران) لەزانكۆی سەلاحەدین، لەسەر پرسی تەمەن بۆ پرۆسەی هاوسەرگیری، پێیوایە كە تەمەنی پیاو زیاتر بێت لەئافرەتەكە باشترە، چونكە پیاو ڕادەی تێگەیشتنی زیاترە لەئافرەت، بەڵام بەو مەرجەی جیاوازی تەمەنیان لە 2 ساڵ بۆ 3 ساڵ زیاتر نەبێت. ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد كە لەگرنگترین ئەو كێشانەی كە لەجیاوازی تەمەن دەكەونەوە ئەوەیە كە ئەگەر تەمەنی ئافرەتەكە گەورەتر بێت، ئەوا پیاوەكە بەچاوێكی زۆر خراپ تەماشای ئافرەتەكە دەكات. گوتیشی "باشترین زەواج ئەوەیە كە كوڕ لەتەمەنی 25 ساڵیدا بێت و كچ لەتەمەنی 23 ساڵیدا بێت، چونكە لەم تەمەنە هەردوو ڕەگەز پێگەیشتوون لەڕووی عەقڵەوە". بەڵام ئەوەشی نەشاردەوە كە "گەورە و بچووكی تەمەنی كچ و كوڕ لەئێستادا كەم ڕەچاو دەكرێ وەك لەپێشوو، بەڵام ئێستاش بەداخەوە هەندێك لەدایك و باوكان ڕەچاوی تەمەنی گەورەو بچووكی كچان و كوڕان دەكەن".
شەریهان فوئاد، قوتابی قۆناغی چوارەمی بەشی زمانی عەرەبی لەكۆلێژی زمان، ئەویش وەكو كچێك ئاوا سەرنجی خۆی داو گوتی "هیچ جیاوازی نییە لەنێوان تەمەنی ژن و پیاو، بەڵام چاكتر وایە پیاو تەمەنی زیاتر بێت لەخێزانەكەی، چونكە وشیارتر دەبێت، بەڵام ئەمەش دەگەڕێتەوە سەر فكر و عەقڵی ئەو دوو كەسەی كە خێزان پێكدێنن، چونكە زۆر كەسم دیوە كە ژنەكە گەورەترە لەپیاوەكە و هیچ كێشەیەكیشیان نەبووە، بۆیە بەڕای من تەمەنی گونجاو بۆ هاوسەرگیری لەنێوان (18_25)ساڵیدایە".
شەریهان ئەوەشی نەشاردەوە كە تائێستاش هەندێك خێزان پەیڕەوی گەورەو بچووكی تەمەنی كوڕو كچ دەكەن، بەڵام ئەم دیاردەیە وەكو ئەو دەڵێ "كەم بۆتەوە". وتیشی "هۆكاری جیاوازی تەمەن لەپڕۆسەی هاوسەرگیری دەگەڕێتەوە بۆ هەندی نەریتی كەڵەكەبووی كۆمەڵگەی كوردی".
سەدیق محەمەد، لەبەشی كۆمەڵناسی كۆلێژی ئادابی زانكۆی سەلاحەدین، ئەوەی خستەڕوو كە لەكۆمەڵگای كوردی، لەزۆربەی حالەتەكان تەمەنی پیاو زیاترە لەئافرەتەكە و زۆر بەدەگمەن وا ڕێك دەكەوێ تەمەنی ئافرەتەكە زیاتر بێت لەپیاوەكە، هۆكاری ئەمەش بەبۆچوونی ئەو، لەبەر ئەوەیە كە ئەو كوڕ و كچە لەوانەیە پەیوەندییەكی خۆشەویستی لەنێوانیاندا هەبێت و ڕەچاوی تەمەن نەكەن، یاخود پیاوەكە كەموكوڕی جەستەیی یان عەقڵی هەبێت. ئەو قوتابییە گوتیشی "جیاوازی تەمەنی پیاو و ژن تاوەكو 10 ساڵ كێشەیەكی ئەوتۆ دروست ناكات لەنێوان ژن و مێرد، بەڵام ئەگەر جیاوازی تەمەنیان 15 ساڵ یان 20 ساڵ بوو (پیاوەكە گەورەتر بوو لەئافرەتەكە) ئەوا زۆرجار پیاوەكە لەلایەنی سێكسیەوە كێشەی بۆ دروست دەبێت بەوەی كە توانای سێكسی لاوازە و ئافرەتەكەش هێشتا هەر گەنجە و لایەنی سێكسی بەهێزترە لەو، ئەمە جگە لەوەی، لەڕووی تێگەیشتنەوە پیاوەكە تەمەنی زیاترەو عاقڵانەتر دەڕوانێتە ژیان، بەپێچەوانەوە ئافرەتەكە لەتەمەنی هەرزەكاری دایەو سەرپێیانە و بەسادەیی دەڕوانێتە ژیان. بۆیە وا باشترە ئەو كوڕ و كچەی كە خێزان پێك دێنن لەڕووی عەقڵییەوە پێگەیشتووبن و قۆناغی هەرزەكارییان تێپەڕاندبێ".
ئەو قوتابییەی زانكۆ، ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، كە خانەوادە هەژارەكان هەر تائەو ئاستە ڕەچاوی تەمەنی كوڕ و كچ دەكەن كە تەمەنیان جیاوازی زۆر نەبێت (3 تا5) ساڵ بێت، بەڵام خەڵكە دەوڵەمەندەكە یا ئەو كەسەی ژنی دووەم دێنی و لەڕووی ماددیەوە دەوڵەمەندە، هەوڵ دەدات كچێكی تەمەن بچوكتر لەخۆی بێنێت.
ژاكاو جەمال، لەقۆناغی چواری كۆلێژی زمان (ئێواران) سەبارەت بەو كێشانەی كە لەجیاوازی تەمەنی ژن و مێرد دروست دەبێت، گوتی "ئەگەر پیاوەكە زۆر گەورەتر بێت لەژنەكە ئەوا دڵی لەخێزانەكەی پیس دەكات، هۆكارەكەشی زیاتر ئەوەیە چونكە لەڕووی سێكسیەوە هاوشانی یەكتر نین". ژاكاو لاشی وایە كە لەواقعی ئێستای كوردستاندا، لەناو زۆر خێزان گەورە و بچووكی تەمەن پەیڕەو دەكرێت بەوەی كە كوڕەكە تەمەنی زیاتر بێت لەكچەكە، بەڵام وەكو ئەو گوتی "بەهۆی زانكۆ و مۆبایل و ئینتەرنێت، بواری یەكترناسینی كوڕان و كچان فراوان بووەو جیاوازی تەمەن زۆر ڕەچاو ناكرێت". ژاكاو ئاماژەی بەوەشدا كە هۆكاری جیاوازی تەمەن لەپڕۆسەی هاوسەرگیری وەكو ئەو تێیگەیشتووە لەكۆمەڵگەی كوردیدا، تەنها نەریتێكی كوردەوارییە و وا باوە كە تەمەنی پیاو زیاتر بێت لەئافرەتەكە.
محەمەد شوانی، مامۆستای بەشی كۆمەڵناسی لەكۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی سەلاحەدین، لەبارەی ئەو كێشانەی ژن و مێرد كە لەجیاوازی تەمەن دەكەونەوە، ئەو گوتی "ئێمە ناتوانین كێشەكانی خێزان تەنها ببەستینەوە بەلایەنی جیاوازی تەمەن، ناشتوانین بڵێین هەر ژن و مێردێك تەمەنیان زۆر جیاواز بێت ئەوا كێشەیان هەیە، چونكە زۆرجار هەندێ لایەنی دیكەی كۆمەڵایەتی و ئابووری و كلتوری و باری ڕۆشنبیری ژن و مێردەكە كاریگەرترە لەجیاوازی تەمەن لەسەر دروستبوونی كێشە لەنێوانیان"، گوتیشی "بەڵام بەشێوەیەكی گشتی جیاوازی تەمەن یەكێكە لەو سەرچاوانەی كە دەبێتە هۆی دروستكردنی كێشە بۆ ژن و مێرد، چونكە لەجیاوازی تەمەندا (جیاوازی حەز و ئارەزوو، جیاوازی توانای كاركردن، جیاوازی ڕێكخستنی ماڵ) كێشە لەنێوان ژن و مێردەكاندا دروست دەكات"، لەجۆر و نموونەی ئەو كێشانەش كە لەجیاوازی تەمەنی نێوان ژن و مێرد سەرهەڵدەدات، وەكو ئەو گوتی "لەجیاتی ئەوەی هەردووكیان حەزیان لەیەك مۆدێل و ستایلی رێكخستنی ماڵ بێت، هەریەكە حەزیان بەشێوەیەكە، یا هەردووكیان حەزیان لەیەك جۆری خواردن و ڕەنگ بێت، بەڵام بەهۆی جیاوازی تەمەنەوە هەر یەكە و حەزی لەشتێكە، كە ئەم جیاوازیانە لەكۆتاییدا دەبنە كێشە لەنێوان ژن و مێرد، بەڵام ئەمەش مانای ئەوە نییە كە هەر ژن و مێردێك جیاوازی تەمەنیان هەبێت، هەموو كات كێشەیان هەبێت، چونكە زۆرجار لایەنی ڕۆشنبیری و خۆشەویستی یان لایەنە ئابووریەكە ڕۆڵی هەیە لەسەر دروستبوونی كێشە، چونكە هەر لایەنێك ( ژن یاخود مێرد) زیاتر خێزان بەڕێوە دەبات، دەسەڵاتی زیاترە لەناو خێزان، ئەمەش وای كردووە لایەنێكیان ملكەچی داخوازییەكانی ئەوی دیكە بێت و بێدەنگ بێت لەئاست بیروبۆچوونەكانی، بەمەش جۆرێك لەهاوسەنگی و ڕێككەوتن بۆ خۆیان دروست دەكەن".